2. Hình minh họa đối chiếu

Ảnh chỉ có giá trị tham khảo hình thái, không thay thế kiểm tra hiện trường, lấy mẫu hay chẩn đoán của cơ quan chuyên môn.

Bổ sung: Liệu trình phòng và điều trị bệnh thân, cành, cổ rễ và rễ trên sầu riêng

Lưu ý quan trọng về an toàn và pháp lý. Nội dung này là khung IPM tham khảo, không thay thế nhãn thuốc, chẩn đoán tại vườn hoặc hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Chỉ dùng thuốc có đăng ký tại Việt Nam, trên cây sầu riêng, đúng bệnh/sinh vật gây hại và đúng phương pháp sử dụng. Tại thời điểm cập nhật 11/09/2026, cần đối chiếu danh mục hiện hành theo Thông tư 75/2025/TT-BNNMT và Thông tư 28/2026/TT-BNNMT, cùng nhãn điện tử/nhãn gốc của từng sản phẩm. Không dùng thuốc sang chiết, thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc cấm; không tự ý tăng liều, phối trộn hoặc tiêm truyền.

4. Nguyên tắc xử lý trước khi dùng thuốc

1. Sửa nước trước: ngừng tưới khi đất bão hòa; khai thông rãnh, hố thu và cửa xả; không để nước từ cây bệnh chảy qua cây khỏe; không tưới phun lên thân.
2. Vệ sinh và cô lập: đánh dấu cây bệnh; thu gom lá, cành, quả và mô bệnh đem tiêu hủy; khử trùng dụng cụ giữa các cây; không chuyển đất/bùn từ ô bệnh sang ô sạch.
3. Xác minh tác nhân: nhựa chảy không đủ để kết luận Phytophthora. Kiểm tra mô dưới vỏ, rễ tơ, mùn mới và lỗ sâu. Nếu bệnh lan nhanh, cây héo nhanh, rễ nâu mềm hoặc vết bệnh bao quanh trên 1/3 thân, cần lấy mẫu và báo cơ quan chuyên môn.
4. Chỉ xử lý khi bề mặt khô ráo: không cạo, bôi hoặc phun khi đang mưa; không cạo sâu vào gỗ khỏe; không khoan/tiêm thân tùy ý.

6. Nhóm hoạt chất có thể xem xét theo nhãn

Quy trình kỹ thuật của Cục Bảo vệ thực vật/SOFRI từng nêu các nhóm hoạt chất quản lý Phytophthora trên sầu riêng gồm: fosetyl-aluminium, phosphorous acid/phosphonate, metalaxyl, cymoxanil, propamocarb-HCl, dimethomorph, mancozeb, propineb, thuốc gốc đồng và chế phẩm vi sinh phù hợp. Đây là nhóm hoạt chất tham khảo, không phải chỉ định dùng đồng loạt hay danh sách nhãn hiện hành cho mọi sản phẩm.

• Fosetyl-aluminium hoặc phosphorous acid/phosphonate: ưu tiên sản phẩm có nhãn cho Phytophthora trên sầu riêng; thường dùng để phòng và hỗ trợ trị bệnh trên thân, rễ theo đúng cách ghi trên nhãn.
• Metalaxyl, dimethomorph, cymoxanil, propamocarb-HCl: chỉ dùng khi sản phẩm cụ thể có đăng ký đúng cây và đối tượng; luân phiên nhóm tác động, không lặp một cơ chế liên tục.
• Mancozeb, propineb, gốc đồng: chủ yếu bảo vệ bề mặt/vết cắt hoặc hỗ trợ trong chương trình; không xem là thuốc duy nhất để cứu cây đã thối rễ nặng.
• Trichoderma spp., Bacillus spp., Streptomyces spp.: dùng để hỗ trợ quản lý vùng rễ khi chế phẩm có nhãn phù hợp. Không trộn trực tiếp với thuốc hóa học, đồng hoặc dung dịch có tính sát khuẩn; bố trí cách nhau theo nhãn sản phẩm.

7. Liều quy đổi có thể dùng khi đúng nhãn sản phẩm

Các con số dưới đây chỉ được dùng khi đúng tên thương phẩm/hàm lượng và đúng bệnh, cây, phương pháp ghi trên nhãn. Không lấy liều của sản phẩm này áp sang sản phẩm khác.

Ví dụ cách tính: nồng độ 0,2% của chế phẩm dạng bột là 2 g sản phẩm/L nước; nồng độ 0,2% của chế phẩm dạng lỏng thường được hiểu là 2 mL sản phẩm/L nước chỉ khi nhãn quy định theo thể tích. Không áp dụng máy móc cho mọi công thức.

8. Phác đồ phòng bệnh trong vườn chưa có triệu chứng

Đầu mùa mưa hoặc trước đợt mưa kéo dài

• Hoàn thiện rãnh thoát nước, nâng cổ rễ thông thoáng, dọn cỏ sát gốc và tỉa cành chạm đất.
• Rải vôi/bột khử trùng theo khuyến cáo địa phương và nhãn sản phẩm; không rải sát rễ non với lượng cao.
• Bổ sung hữu cơ hoai mục và chế phẩm đối kháng có nhãn phù hợp; không bón phân hóa học đậm ngay vào rễ đang yếu.
• Khi có nguy cơ Phytophthora cao, chọn một sản phẩm có nhãn phù hợp, ví dụ fosetyl-aluminium hoặc phosphonate; sử dụng đúng liều nhãn. Không phun nhiều sản phẩm cùng lúc.
• Nếu mưa kéo dài và nhãn cho phép lặp lại, lần sau chỉ thực hiện theo khoảng cách ghi trên nhãn. Quy trình Cục BVTV/SOFRI năm 2017 nêu khoảng cách tham khảo 5–7 ngày trong đợt mưa kéo dài, nhưng nhãn hiện hành của sản phẩm vẫn là căn cứ quyết định.

Sau mưa lớn hoặc úng cục bộ

• Ngừng tưới đến khi đất thoát nước; không vội bón phân, chất kích thích hoặc thuốc liên tục.
• Sau khi đất ráo, kiểm tra cổ rễ, rễ tơ và vết nhựa. Chỉ xử lý hóa học nếu có triệu chứng phù hợp hoặc nguy cơ cao, theo nhãn.
• Theo dõi lại sau 5–7 ngày: nhựa mới, ranh giới vết bệnh, lá mới, rễ tơ và mực nước. Nếu không giảm hoặc lan thêm, lấy mẫu thay vì tăng liều.

9. Phác đồ điều trị theo mức độ

Mức 1 – Vết nhỏ, khu trú; cây chưa suy rõ

1. Chụp ảnh, đo vết và đánh dấu cây.
2. Dùng dao sạch gạt bỏ phần vỏ chết đến ranh giới mô khỏe; không khoét sâu vào gỗ và không cạo vòng quanh thân.
3. Để bề mặt khô; chỉ bôi sản phẩm có nhãn cho phép bôi vết bệnh/vết cắt trên sầu riêng. Không tự pha hỗn hợp nhiều thuốc, vôi, keo hoặc dầu.
4. Có thể chọn một thuốc lưu dẫn hoặc bảo vệ bề mặt có nhãn phù hợp, chẳng hạn fosetyl-aluminium/phosphonate; liều theo bảng trên chỉ áp dụng đúng sản phẩm tương ứng.
5. Kiểm tra lại sau 5–7 ngày. Nếu mép bệnh lan, nhựa tăng hoặc mô dưới vỏ tiếp tục nâu, chuyển sang lấy mẫu/chẩn đoán lại.

Mức 2 – Xì mủ thân/cành kèm vàng lá hoặc nghi thối rễ

1. Cô lập cây, chặn dòng nước và sửa thoát nước trước.
2. Cắt bỏ cành chết hoặc nguy cơ gãy; cắt vào phần khỏe, khử trùng dụng cụ sau mỗi cây; che/bảo vệ vết cắt bằng sản phẩm có nhãn phù hợp.
3. Xử lý vùng rễ bằng một sản phẩm có nhãn cho tưới gốc trên sầu riêng và bệnh tương ứng. Không tự chuyển liều phun tán sang tưới gốc.
4. Sau khi kết thúc khoảng cách an toàn theo nhãn, có thể đưa chế phẩm Trichoderma/Bacillus/Streptomyces vào vùng rễ nếu nhãn cho phép.
5. Tạm giảm đạm, phân lá và chất kích thích; duy trì ẩm ổn định, không để khô kiệt rồi tưới dồn.
6. Nếu phải xử lý lần hai, luân phiên nhóm tác động và tuân thủ số lần tối đa trên nhãn; không lặp metalaxyl hoặc cùng một cơ chế liên tiếp.

Mức 3 – Nặng: héo nhanh, rễ thối nhiều, vết lan rộng hoặc bao quanh thân

• Không cố cứu bằng cách tăng nồng độ, pha nhiều thuốc, khoan/tiêm hoặc đổ thuốc vào gốc.
• Lấy mẫu tại ranh giới khỏe–bệnh gồm cả vỏ và mô bên dưới; mẫu sâu phải giữ cả mùn/phân mới nếu có.
• Báo Trạm/Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật hoặc phòng xét nghiệm. Cây có nguy cơ gãy phải chống đỡ, cắt an toàn và tiêu hủy phần bệnh theo hướng dẫn.
• Cây chết cần xử lý khỏi vườn; không nghiền xác cây bệnh làm phân hữu cơ tại chỗ nếu chưa xử lý đúng kỹ thuật.

11. Sâu đục thân, cành và vết thương cơ giới

• Với lỗ có mùn/phân mới, xác định cành/thân còn sống, dùng biện pháp cơ học lấy sâu hoặc cắt bỏ phần bị hại khi an toàn; bịt vết cắt bằng sản phẩm có nhãn phù hợp.
• Không phun thuốc trừ nấm để trị sâu đục và không dùng thuốc trừ sâu khi chưa xác định sâu còn hoạt động.
• Thuốc trừ sâu, cách bơm vào lỗ, số lần xử lý và liều lượng phải lấy đúng từ nhãn sản phẩm đăng ký trên sầu riêng và sâu đục thân/cành. Không đưa một liều cụ thể từ cây khác sang sầu riêng.
• Loại bỏ nguồn gây thương tích: dây buộc siết thân, cọc cọ vỏ, ống tưới, máy cắt, cành tách và vết cắt nham nhở. Vết thương cơ giới cần khô, sạch và theo dõi nhiễm thứ phát.

12. Những điều không nên làm

• Không phun khi lá, thân đang ướt hoặc dự báo mưa rửa trôi ngay sau xử lý.
• Không phối trộn fosetyl-aluminium/phosphonate với mọi sản phẩm khác nếu chưa có xác nhận tương hợp; thử trong cốc nhỏ không thay thế hướng dẫn nhãn.
• Không trộn thuốc hóa học, đồng hoặc chất sát khuẩn cùng Trichoderma/Bacillus/Streptomyces.
• Không bón phân đậm, kích rễ/kích đọt hoặc tưới dồn cho cây đang úng và thối rễ.
• Không thu hoạch trước PHI ghi trên nhãn; lưu hồ sơ tên thuốc, hoạt chất, số đăng ký, liều, ngày xử lý, người thực hiện và ngày được thu hoạch.

14. Nhật ký xử lý tối thiểu

Cách ghi nhật ký để truy xuất được nguyên nhân và kết quả

Mỗi lần kiểm tra hoặc xử lý cần ghi ngay trong ngày, theo cùng một mã cây hoặc mã lô. Ghi số liệu trước khi dùng sản phẩm và ghi lại kết quả ở lần kiểm tra sau 5–7 ngày; không chỉ ghi khi cây đã nặng hoặc khi bệnh đã giảm.

• Ghi ngày, giờ, người thực hiện và điều kiện thời tiết; đánh dấu mưa trong 24–48 giờ trước và sau khi xử lý.
• Ghi vị trí chính xác của cây và vết bệnh: cổ rễ, thân, cành thấp, cành cao hoặc vùng rễ; đo chiều dài, chiều rộng và chụp ảnh cùng góc.
• Ghi nguyên văn tên thương phẩm, hoạt chất, hàm lượng, số đăng ký nếu có, liều dùng, lượng nước, phương pháp xử lý và thời gian bắt đầu–kết thúc.
• Ghi riêng thời gian cách ly (PHI), thời gian làm việc lại (REI) nếu nhãn có quy định và ngày dự kiến được thu hoạch.
• Đối chiếu ảnh, kích thước vết, nhựa mới, lá mới, rễ tơ, mùn mới và mực nước ở mỗi lần kiểm tra; không kết luận hiệu quả chỉ từ màu lá.

16. Căn cứ tham khảo

• Cục Bảo vệ thực vật/SOFRI, Quy trình kỹ thuật quản lý bệnh Phytophthora hại cây sầu riêng, công văn 527/BVTV-QLSVGHR năm 2017.
• Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Thông tư 75/2025/TT-BNNMT về danh mục thuốc BVTV được phép và cấm sử dụng; có hiệu lực từ 10/02/2026.
• Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Thông tư 28/2026/TT-BNNMT sửa đổi, bổ sung Thông tư 75/2025/TT-BNNMT; có hiệu lực từ 15/08/2026.
• Khuyến nông Việt Nam, tài liệu năm 2022 có nêu ví dụ Agri-Fos 400SL ở nồng độ 0,2–0,25% cho Phytophthora; cần đối chiếu lại nhãn sản phẩm hiện hành trước khi sử dụng.